Αποδοχή χρήσης τεχνικών cookies       - Σχετική Νομοθεσία -

Μια κραυγή από το πικρό παρελθόν της Αρμενίας

Tου Ρό­μπερ­τ Φι­σκ*


Εί­ναι α­πλά έ­να μι­κρό βι­βλί­ο 116 σε­λίδων, αλ­λά πε­ριέ­χει μια ι­στο­ρι­κή α­λή­θεια. Α­κό­μα μί­α μαρ­τυρί­α, που επι­βε­βαιώ­νει ό­τι ε­νά­μι­σι ε­κα­τομ­μύ­ριο θύ­μα­τα Αρ­με­νί­ων δεν πρόκει­ται να λη­σμο­νη­θούν.

Ο­νο­μά­ζε­ται “Η για­γιά μου”, εί­ναι γραμ­μέ­νο α­πό την Φε­τι­γέ Τσε­τίν και ξα­να­ζω­ντα­νεύ­ει θαμ­μέ­νες μνή­μες του πα­ρελ­θό­ντος.

Με­γα­λώ­νο­ντας στην τουρ­κι­κή πό­λη του Μάρ­ντεν, η για­γιά της Φε­τι­γέ, Σε­χέρ, ή­ταν γνω­στή σαν μια α­ξιο­σέ­βα­στη μου­σουλμά­να νοι­κο­κυ­ρά. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα ό­μως ή­ταν Αρ­μέ­νισσα, βα­φτι­σμέ­νη χρι­στια­νή με το ό­νο­μα Χε­ρα­νούς.

Όπως εί­ναι γνω­στό, το σύγ­χρο­νο τουρ­κι­κό κρά­τος δεν α­να­γνω­ρίζει τη γε­νο­κτο­νί­α των Αρ­με­νί­ων του 1915, αλλά αυ­τό το τα­πει­νό βι­βλί­ο συμ­βάλλει ί­σως στο να αλ­λά­ξει αυ­τή η κα­τά­στα­ση. Και αυ­τό, λαμ­βά­νο­ντας υ­πό­ψη ό­τι δυ­ο ε­κα­τομμύ­ρια Τούρ­κοι, κά­τοι­κοι της Τουρ­κί­ας σή­με­ρα, έ­χουν κά­ποιον αρμέ­νιο πρό­γο­νο. Κά­ποιον πρό­γο­νο που, ό­ταν ή­ταν παι­δί, ε­στά­λη σε πο­ρεί­ες θα­νά­του νό­τια της συ­ρια­κής ε­ρή­μου και α­φού α­πή­χθη α­πό λη­στές, τον προ­φύ­λα­ξαν γενναίοι μου­σουλ­μά­νοι χω­ρι­κοί, (των ο­ποί­ων το θάρ­ρος φυ­σι­κά, δεν α­να­γνω­ρί­ζε­ται α­πό την Τουρ­κί­α) ή α­πλά τον άρ­πα­ξαν α­πό την α­γκα­λιά της μη­τέ­ρας του που ξεψυ­χού­σε, αρ­γό­τε­ρα έ­γι­νε πο­λί­της της σύγ­χρο­νης Τουρ­κί­ας του Μου­στα­φά Κε­μάλ Α­τα­τούρ­κ.

Παρό­λα αυ­τά, ό­πως ση­μειώ­νει η Μο­ρίν Φρί­λη (γνω­στή αμε­ρι­κα­νί­δα δη­μο­σιο­γρά­φος, με τουρ­κι­κή α­να­τρο­φή) στο θαυ­μά­σιο πρό­λο­γό της, τέσ­σε­ρις γε­νε­ές τούρ­κων μα­θη­τών στις μέ­ρες μας α­γνο­ούν ό­τι ο πλη­θυ­σμός της Ο­θω­μανι­κής Α­να­το­λί­ας ή­ταν α­πό έ­να τέ­ταρ­το ως μι­σός, χρι­στια­νικός.

Η Χε­ρα­νούς - που το πρό­σω­πό της φι­γου­ρά­ρει στο ε­ξώ­φυλ­λο του βι­βλί­ου, κοι­τάζο­ντας τον α­να­γνώ­στη κά­τω α­πό τη μου­σουλ­μα­νι­κή μα­ντίλα - α­πή­χθη α­πό τούρ­κο χω­ρο­φύλα­κα, ο ο­ποί­ος α­φού μαστί­γω­σε τη μη­τέ­ρα της, ε­ξα­φα­νί­στη­κε κα­βά­λα σε έ­να ά­λο­γο.

Η Φε­τι­γέ α­να­ζή­τη­σε τα ο­νό­μα­τα των αρμε­νί­ων γο­νέ­ων της για­γιάς της (Ι­σκου­ή και Χο­βαν­νές), και με­τά το θά­νατό τους, χω­ρίς να λά­βει κα­μί­α βο­ή­θεια α­πό τις μου­σουλ­μα­νι­κές αρ­χές της χώ­ρας.

Χά­ρη στη δυ­να­τή μνή­μη της Χε­ρα­νούς, που δι­η­γή­θη­κε στη Φετι­γέ τα πά­θη της οι­κο­γέ­νει­ας, ή­ταν δυ­να­τή η έκ­δο­ση αυ­τού του βι­βλί­ου όπου με α­πο­κρου­στι­κές λε­πτο­μέ­ρειες κα­τα­γρά­φει το χρο­νικό της γνω­στής πλέ­ον μα­ζι­κής βί­ας, σφα­γής και βα­ναυ­σό­τη­τας.  

Σε μια πό­λη, η τουρ­κι­κή α­στυ­νο­μί­α χώ­ρι­σε τους ά­ντρες (α­πό νε­α­ρούς έως και η­λι­κιω­μέ­νους) α­πό τις οι­κο­γένειές τους και κλεί­δω­σε τα γυ­ναι­κό­παι­δα σε έ­να προ­αύ­λιο με ψη­λούς τοί­χους. Α­πό έ­ξω α­κού­γο­νταν δια­πε­ρα­στι­κές κραυ­γές πόνου. Ό­πως α­να­φέ­ρει η Φε­τι­γέ, η Χε­ρα­νούς και τα α­δέρ­φια της κρε­μάστη­καν α­πό το φου­στά­νι της μη­τέ­ρας τους. Πα­ρά τον τρό­μο της, η Χε­ρα­νούς α­γωνιού­σε να μά­θει τι συ­νέ­βαι­νε. Πλη­σί­α­σε έ­να κο­ρί­τσι που εί­χε σκαρ­φα­λώ­σει στους ώ­μους κά­ποιου, για να δει πά­νω α­πό το τοί­χο. Το κο­ρί­τσι κοί­τα­ζε για αρκε­τή ώ­ρα πά­νω α­πό τον τοί­χο, ώ­σπου κα­τέ­βη­κε και πε­ριέ­γρα­ψε αυ­τό που εί­χε δει. Η Χε­ρα­νούς πο­τέ δεν θα ξε­χνού­σε αυ­τό που ξε­στό­μι­σε το κο­ρί­τσι: “Τους κό­βουν τον λαι­μό και τους πε­τά­νε στο πο­τά­μι”.

Η Φε­τι­γέ λέ­ει πως α­πο­φά­σι­σε να δη­μο­σιεύ­σει τη μαρ­τυ­ρί­α της για­γιάς της για “να συμ­φι­λιω­θού­με με την ι­στορί­α μας και τους ε­αυ­τούς μας”. Κα­τά την Φρί­λη, το βι­βλί­ο αυ­τό α­πο­τε­λεί μια ε­πι­το­μή στη μα­κρό­χρο­νη πο­λι­τι­κή δια­μά­χη για την α­να­γνώ­ρι­ση και άρ­νη­ση της γε­νο­κτο­νί­ας.

Στο πε­δί­ο αυ­τής της δια­μά­χης, η α­πό­φα­ση του Α­τα­τούρ­κ να αλ­λά­ξει τα α­ρα­βικά γράμ­μα­τα σε λα­τι­νι­κά, σή­μαι­νε πα­ράλ­λη­λα πως ση­μα­ντι­κά έγ­γρα­φα της Ο­θωμα­νι­κής αυ­το­κρα­το­ρί­ας που α­να­φέ­ρο­νται στη γε­νο­κτο­νί­α δεν μπο­ρού­σαν πλέον να α­να­γνω­στούν α­πό τους πε­ρισ­σό­τε­ρους σύγ­χρο­νους Τούρ­κους. Θα ή­ταν ενδια­φέ­ρον να ση­μειώ­σου­με, πως πε­ρί­που την ί­δια ε­πο­χή ο Στά­λιν πραγ­μα­το­ποιού­σε έ­ναν πα­ρό­μοιο πο­λι­τι­στι­κό έ­γκλη­μα στο Τα­τζι­κι­στάν, αλ­λά­ζο­ντας τη γρα­φή της το­πι­κής, κα­τά βά­ση περ­σι­κής γλώσ­σας, α­πό α­ρα­βική σε κυ­ριλ­λι­κή. Και κά­πως έ­τσι ξε­χά­στη­κε η ι­στο­ρί­α.

Εί­μαι, βέ­βαια, υ­πό­χρε­ος στην Κο­σέτ Α­βακιάν, εγ­γο­νή αρμε­νί­ων ε­πι­ζώ­ντων η οποία μου έστει­λε αυ­τό το βι­βλί­ο και με ε­νη­μέ­ρω­σε για έ­να άλ­λο μνη­μεί­ο Αρ­με­νί­ων, αυτή τη φο­ρά στην Ουα­λί­α. Ναι, κα­λά δια­βά­σα­τε! Στην Ουα­λί­α. Και αν μά­θε­τε ό­τι το συ­γκε­κρι­μέ­νο μνη­μεί­ο -έ­νας πα­νέ­μορ­φος σταυ­ρός λα­ξευμέ­νος σε πέ­τρα- βε­βη­λώ­θη­κε την η­μέ­ρα μνή­μης του ο­λο­καυ­τώ­μα­τος τον πε­ρα­σμένο Ια­νουά­ριο, θα εκ­πλα­γεί­τε ί­σως α­κό­μα πε­ρισ­σό­τε­ρο.

Α­ντι­θέτως, δεν μπο­ρώ να πω ό­τι εκ­πλήσ­σο­μαι που μια τό­σο α­πα­ρά­δε­κτη πρά­ξη δεν α­ναφέρ­θη­κε καν σε ε­φη­με­ρί­δα ε­θνι­κής εμ­βέ­λειας.

Ε­άν ε­πρό­κει­το για κά­ποιο εβρα­ϊ­κό μνη­μεί­ο του ο­λο­καυτώ­μα­τος, εί­μαι σί­γου­ρος ό­τι -και πο­λύ ορ­θώς βέ­βαια- θα κατα­γρα­φό­ταν στις ε­θνι­κές μας ε­φη­με­ρί­δες. Αλ­λά τους Αρ­μένιους μάλ­λον δεν τους υ­πο­λο­γί­ζουν.

Έ­νας Αρ­μέ­νιος, κάτοι­κος Ουα­λί­ας, έ­λε­γε ε­κεί­νη τη μέ­ρα: “Αυ­τό εί­ναι το πιο ιε­ρό μας μνη­μεί­ο. Οι πρό­γο­νοί μας που χά­θη­καν στη γε­νο­κτο­νί­α, δεν έ­χουν δι­κούς τους τά­φους. Αυ­τός εί­ναι ο τό­πος μνή­μης τους”. Κα­νείς δεν γνω­ρί­ζει ποιος κα­τέστρε­ψε το μνη­μεί­ο. Το αί­τη­μα για κα­τα­δί­κη α­πό την τουρ­κι­κή πρε­σβεί­α του Λον­δί­νου έ­μει­νε φυ­σι­κά χω­ρίς α­ντα­πό­κριση, ε­νώ στο Λί­βερ­πουλ την η­μέ­ρα μνή­μης του ο­λο­καυ­τώ­μα­τος, δεν έ­γι­νε καν α­να­φο­ρά στους Αρ­με­νί­ους κα­τά την ε­πι­μνη­μό­συ­νη δέ­ηση.

Πό­τε θα τε­λειώ­σουν ό­λα αυ­τά; Καλός οιω­νός το έ­ξο­χο βι­βλί­ο της Φε­τι­γέ, που α­να­νοί­γει ί­σως ά­λυ­τες υ­πο­θέ­σεις του πα­ρελ­θό­ντος. Τρα­γι­κή ει­ρω­νεί­α το γε­γο­νός ό­τι η Φε­τι­γέ υπε­ρα­σπί­στη­κε τον τουρ­κο­αρ­μέ­νιο δη­μο­σιο­γρά­φο Χρά­ντ Ντινκ, όταν αυ­τός διώ­χτη­κε ποι­νι­κά για προ­σβο­λή του «τουρ­κι­σμού». Κά­τι που μάλ­λον δεν ω­φέ­λη­σε ι­διαί­τε­ρα τον Ντινκ.

Ο Ντινκ δο­λο­φο­νή­θη­κε τον Ια­νουά­ριο του προ­η­γού­με­νου έτους, ε­νώ ο κα­τη­γο­ρού­με­νος ως δο­λο­φό­νος του φω­το­γρα­φήθη­κε γε­μά­τος υ­πε­ρο­ψί­α, με δυ­ο α­στυ­νο­μι­κούς που υ­πο­τί­θε­ται ό­τι τον φύ­λα­γαν. Στην ε­φη­με­ρί­δα του Ντινκ, «Α­γκός», κοι­νο­ποί­η­σε η Φε­τιγέ το θά­να­το της για­γιάς της. Και έ­τσι έ­μα­θε η α­δερφή της Χε­ρα­νούς στην Α­με­ρι­κή για το θά­να­τό της.

Η μη­τέ­ρα της Χε­ρα­νούς εί­χε τε­λι­κά ε­πι­ζή­σει α­πό τις πο­ρεί­ες θα­νά­του και στη συ­νέ­χεια ξα­να­πα­ντρεύ­τη­κε και έ­ζη­σε στη Νέ­α Υόρ­κη.

Ουα­λί­α, Η.Π.Α, α­κό­μα και Αι­θιο­πί­α, ό­που ε­γκα­τα­στά­θη­κε τε­λι­κά η οι­κο­γέ­νεια της Κο­σέτ Α­βα­κιάν. Φαί­νε­ται ό­τι ο­ποια­δή­πο­τε χώ­ρα του κό­σμου μπο­ρεί να γίνει η πα­τρί­δα των Αρ­με­νί­ων.

Πό­τε, ό­μως, θα πραγ­μα­το­ποι­η­θεί το ό­νει­ρο του Χρά­ντ Ντινκ; Θα μπο­ρέ­σει πο­τέ η Τουρ­κί­α να συμ­φι­λιω­θεί με τη δι­κιά της αρμε­νι­κή κοι­νό­τη­τα;

Ό­ταν η Φε­τι­γέ συ­νά­ντη­σε τη θεί­α Μαρτζ στην Α­με­ρι­κή -την α­δερ­φή της Χε­ρα­νούς, α­πό το δεύ­τε­ρο γά­μο της μη­τέ­ρας της- προ­σπά­θη­σε να θυ­μη­θεί έ­να τρα­γού­δι που τρα­γου­δού­σε η Χε­ρα­νούς στα παι­δι­κά της χρό­νια. Ξε­κι­νού­σε με τα πα­ρα­κά­τω λό­για: “Ε­νας θλιμ­μέ­νος βοσκός στο βου­νό/έ­παιξε το τρα­γού­δι της α­γά­πης…” Η Μαρτζ, τε­λι­κά, βρή­κε δυ­ο Αρ­μέ­νιους που έ­ψελ­ναν στην εκ­κλη­σί­α και συ­μπλή­ρω­σαν τα υπό­λοι­πα λό­για.

“Η μη­τέ­ρα μου πο­τέ δεν έ­χα­νε τους χο­ρούς που γίνονταν στα χω­ριά”, θυ­μή­θη­κε η Μαρτζ. “Α­γα­πού­σε πο­λύ τον χορό, αλ­λά με­τά την τρα­γω­δί­α που έ­ζη­σε δεν ξα­να­χό­ρε­ψε πο­τέ στη ζω­ή της”.

Και σή­με­ρα, με­τά α­πό τό­σα χρό­νια, α­κό­μα και με­τά τη βε­βή­λω­ση του μνη­μεί­ου που συμ­βο­λί­ζει τη θλί­ψη και την ο­δύ­νη των Αρ­με­νί­ων στην Ουαλί­α, η βρε­τα­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση παρέ­λει­ψε να σχο­λιά­σει. Ό­πως εί­πε και έ­νας Αρ­μέ­νιος, κά­τοι­κος της Ουα­λί­ας, “το μνη­μεί­ο θα ε­ποκατασταθεί ξα­νά και ξα­νά, ό­σες φο­ρές και να βεβη­λω­θεί”. Α­να­ρω­τιέ­μαι, ά­ρα­γε ποιος θα κρα­τά­ει το σφυ­ρί για να το κα­τα­στρέψει την ε­πό­με­νη φο­ρά;

*Ο Ρόμπερτ Φισκ είναι ίσως ο πιο διάσημος βρετανός ανταποκριτής.

Τα τελευταία 30 και πλέον χρόνια καλύπτει δημοσιογραφικά τη Μέση Ανατολή.

Follow Us   ArmenianGenocide100.gr on Facebook Facebook   ArmenianGenocide100.gr on YouTube Youtube